Lập Di Chúc Và Kế Hoạch Tài Sản Tại Nhà: Ba Lỗi Khiến Di Chúc Viết Đúng Ý Nhưng Không Thực Hiện Được

Một người cha viết di chúc để lại toàn bộ căn nhà cho người con trai đã chăm sóc ông nhiều năm. Di chúc viết tay, rõ ràng, có hai người làm chứng ký tên.

Khi mở thừa kế, di chúc đó chỉ thực hiện được một phần. Hai lý do.

Thứ nhất, hai người làm chứng đều là con của ông, tức là người thừa kế theo pháp luật. Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 loại trừ chính nhóm này khỏi quyền làm chứng.

Thứ hai, người vợ còn sống và một người con chưa thành niên thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644. Họ vẫn được hưởng phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho họ gì - trừ khi họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản theo khoản 2 Điều 644.

Cả hai lỗi này không liên quan tới việc di chúc viết có rõ ý hay không. Chúng nằm ở những quy định mà người lập di chúc thường không biết tới cho đến khi quá muộn để sửa.

Một di chúc viết đúng ý nhưng sai hình thức hoặc bỏ qua nhóm được luật bảo vệ thì vẫn không thực hiện được như người lập mong muốn. Và đó là lúc không ai còn sửa được nữa.

Trả Lời Nhanh

Bảng Tóm Tắt Nhanh

Ba Nhóm Lỗi Thường Gặp

Ba nhóm này giải thích phần lớn các trường hợp di chúc không thực hiện được như người lập mong muốn.

Lỗi về hình thức và người làm chứng

Phổ biến nhất và cũng dễ tránh nhất. Chọn người làm chứng là con cháu, tức chính người thừa kế. Hoặc di chúc thuộc trường hợp cần người làm chứng nhưng không có đủ, hoặc thiếu các nội dung mà hình thức đó đòi hỏi.

Lỗi bỏ qua nhóm được luật bảo vệ

Người lập di chúc để toàn bộ tài sản cho một người, trong khi còn vợ hoặc chồng, cha mẹ, hoặc con chưa thành niên. Nhóm này vẫn được hưởng phần theo Điều 644 bất kể di chúc viết gì.

Hệ quả: di chúc không vô hiệu toàn bộ, nhưng phần định đoạt bị điều chỉnh lại. Người mà người lập di chúc muốn cho nhiều nhất lại nhận ít hơn dự tính.

Lỗi định đoạt tài sản không thuộc quyền của mình

Đưa vào di chúc toàn bộ căn nhà là tài sản chung của vợ chồng, trong khi chỉ định đoạt được phần của mình. Hoặc đưa vào tài sản đang thế chấp, đang tranh chấp, hoặc chưa hoàn tất thủ tục đứng tên.

Căn Cứ Pháp Lý

Nguyên văn Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, phần quan trọng nhất với người lập di chúc:

"Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó: a) Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; b) Con thành niên mà không có khả năng lao động."

Khoản 2 Điều 644: "Quy định tại khoản 1 Điều này không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 hoặc họ là những người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621 của Bộ luật này."

Khoản 2 là phần hay bị bỏ qua: quyền hưởng bắt buộc không phải tuyệt đối. Người từ chối nhận di sản hợp lệ, hoặc người thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản, thì không được áp dụng quy định này.

Điều Kiện Để Di Chúc Hợp Pháp

Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra ba nhóm điều kiện, và cả ba đều phải có.

Ngoài ra, Bộ luật Dân sự còn có quy định riêng về di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi và di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ. Đây là các trường hợp cần đối chiếu riêng.

Người Thừa Kế Không Phụ Thuộc Nội Dung Di Chúc

Đây là nội dung quan trọng nhất mà người lập di chúc cần biết trước khi quyết định chia thế nào.

Ai thuộc nhóm này

Lưu ý sự khác nhau ở dòng cuối: con đã thành niên và có khả năng lao động không thuộc nhóm này. Đây là khác biệt quyết định trong nhiều hồ sơ.

Họ được hưởng bao nhiêu

Phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, tính như trường hợp di sản được chia theo pháp luật.

Cách tính đơn giản: xác định nếu chia theo pháp luật thì có bao nhiêu người thừa kế ở hàng thứ nhất, lấy giá trị di sản chia cho số người đó để ra một suất, rồi lấy hai phần ba của một suất.

Quy định này chỉ áp dụng khi họ không được cho hưởng hoặc chỉ được cho hưởng ít hơn mức hai phần ba suất. Nếu di chúc đã cho họ bằng hoặc nhiều hơn mức đó thì không phát sinh vấn đề.

Ai Không Được Làm Chứng

Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 quy định mọi người đều có thể làm chứng cho việc lập di chúc, trừ ba nhóm:

Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc. Đây là nhóm bị vi phạm nhiều nhất, vì người lập di chúc thường nhờ chính con cháu ký làm chứng.

Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc.

Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Cách tránh lỗi này rất đơn giản: chọn người làm chứng không có quan hệ thừa kế và không có quyền lợi liên quan tới tài sản trong di chúc. Nhưng nó chỉ đơn giản khi biết trước.

Tài Sản Nào Thuộc Quyền Định Đoạt Của Mình

Đây là bước rà soát bắt buộc trước khi soạn nội dung, vì định đoạt tài sản không thuộc quyền của mình là lỗi về nội dung.

Với gia đình có nhiều bất động sản ở các địa phương khác nhau, hoặc có cả tài sản doanh nghiệp, bước lập danh mục tài sản này thường mất nhiều thời gian hơn bước soạn di chúc.

Chọn Hình Thức Di Chúc Nào

Với mục tiêu hạn chế tranh chấp, hình thức có công chứng thường được ưu tiên, vì có người có thẩm quyền chứng kiến tình trạng của người lập di chúc tại thời điểm ký, và từ 01/07/2025 còn có ảnh lưu trong hồ sơ.

Đây chính là điểm giải quyết được lỗi nghiêm trọng nhất đã nêu ở đầu bài: tranh chấp về việc người lập có minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc hay không.

Vì Sao Có Dịch Vụ Tại Nhà Và Ai Phù Hợp

Việc lập di chúc có hai đặc điểm khiến hình thức tại nhà có ý nghĩa thực tế.

Thứ nhất, cần trao đổi riêng và kín. Người lập di chúc cần nói được ý nguyện thật, kể cả những nội dung không muốn người thân biết trước. Điều này khó thực hiện ở nơi có nhiều người.

Thứ hai, nhiều người thuộc nhóm cần lập di chúc nhất lại là nhóm khó đi lại nhất.

Trường hợp phù hợp

• Người lập di chúc khó đi lại hoặc đang trong quá trình điều trị
• Có nhiều bất động sản, ở nhiều địa phương
• Có con riêng và con chung, hoặc hoàn cảnh gia đình phức tạp
• Sở hữu phần vốn góp hoặc cổ phần trong doanh nghiệp
• Muốn để lại tài sản cho nhiều nhóm người khác nhau, gồm cả người ngoài hàng thừa kế
• Muốn trao đổi kín trước khi quyết định nội dung

Phạm vi công việc tại nhà

• Trao đổi riêng với người lập di chúc để xác định ý nguyện
• Rà giấy tờ nhân thân và giấy tờ tài sản
• Phân biệt tài sản riêng, tài sản chung và các nghĩa vụ liên quan
• Xác định nhóm người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc và tính phần họ được hưởng
• Soạn dự thảo di chúc phù hợp hoàn cảnh gia đình
• Tư vấn hình thức di chúc và hướng dẫn việc ký, người làm chứng
• Hỗ trợ thủ tục công chứng hoặc chứng thực khi khách hàng lựa chọn
• Lập danh mục tài sản và khuyến nghị thời điểm rà soát lại

Quy Trình Thực Hiện

Bước 1: trao đổi riêng để xác định ý nguyện

Buổi đầu tiên tập trung vào việc người lập di chúc muốn gì, cho ai, và vì sao. Chưa bàn tới câu chữ.

Đây cũng là bước ghi nhận hoàn cảnh gia đình: có những ai, quan hệ thế nào, ai đang chăm sóc, có con riêng hay con nuôi không.

Bước 2: rà giấy tờ và lập danh mục tài sản

Xác định từng tài sản thuộc loại nào: riêng, chung vợ chồng, chung với người khác, đang thế chấp, hay chưa hoàn tất thủ tục đứng tên.

Kết quả bước này là danh mục phần tài sản người lập di chúc thực sự định đoạt được.

Bước 3: xác định nhóm tại Điều 644 và tính phần bắt buộc

Liệt kê những người thuộc nhóm không phụ thuộc nội dung di chúc, tính một suất thừa kế theo pháp luật, rồi tính hai phần ba suất.

Con số này là ràng buộc phải tính trước khi quyết định chia phần còn lại.

Bước 4: soạn dự thảo và chọn hình thức

Soạn nội dung với ngôn ngữ rõ ràng, hạn chế cách hiểu gây tranh cãi. Đồng thời tư vấn hình thức phù hợp và nếu cần người làm chứng thì hướng dẫn chọn người hợp lệ theo Điều 632.

Bước 5: hoàn tất việc ký và bàn giao

Thực hiện việc ký theo đúng hình thức đã chọn. Với hình thức có công chứng, lưu ý từ 01/07/2025 việc ký phải được chụp ảnh và lưu trong hồ sơ công chứng.

Bàn giao di chúc hoàn chỉnh kèm hướng dẫn cách lưu giữ và các mốc nên rà soát lại.

Chi Phí

Yếu tố làm tăng khối lượng công việc: số lượng bất động sản và việc chúng nằm ở nhiều địa phương; có phần vốn góp hoặc cổ phần cần đối chiếu Điều lệ công ty; cấu trúc gia đình có con riêng, con nuôi hoặc nhiều nhóm người thụ hưởng; và tài sản chưa hoàn tất thủ tục đứng tên.

Đây là phí dịch vụ pháp lý, khác với phí công chứng, chứng thực và các khoản nộp cho cơ quan nhà nước. Báo giá chính thức gửi bằng văn bản sau buổi trao đổi đầu tiên.

Khi Nào Nên Rà Soát Lại Di Chúc

Di chúc không phải văn bản lập một lần rồi để đó. Sáu tình huống nên rà soát lại:

Ngoài các mốc trên, nên rà soát định kỳ vài năm một lần, đặc biệt với gia đình có nhiều tài sản.

5 Sai Lầm Thường Gặp

Sai lầm 1: nhờ con cháu làm chứng. Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 loại trừ người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật khỏi quyền làm chứng. Đây là lỗi dễ tránh nhất nhưng chỉ tránh được khi biết trước.

Sai lầm 2: để toàn bộ tài sản cho một người mà không tính phần bắt buộc. Con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng hai phần ba suất theo Điều 644. Phải tính phần này trước khi chia phần còn lại.

Sai lầm 3: định đoạt toàn bộ tài sản chung của vợ chồng. Chỉ định đoạt được phần của mình. Viết cả khối tài sản chung vào di chúc là lỗi về nội dung.

Sai lầm 4: chờ đến khi sức khỏe đã suy giảm mới lập. Điều kiện đầu tiên của di chúc hợp pháp là người lập minh mẫn, sáng suốt khi lập. Lập muộn làm tăng nguy cơ bị tranh chấp đúng ở điểm này.

Sai lầm 5: lập xong rồi để đó nhiều năm. Thêm con, kết hôn, ly hôn, bán tài sản có trong di chúc đều là những thay đổi làm di chúc không còn phù hợp. Nên rà soát lại tại các mốc đó.

Câu Hỏi Thường Gặp

Di chúc viết tay có hợp pháp không?

Có thể hợp pháp nếu đáp ứng đủ điều kiện tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 về người lập, nội dung và hình thức. Bộ luật Dân sự quy định các hình thức di chúc bằng văn bản khác nhau, mỗi hình thức có yêu cầu riêng về người làm chứng và cách lập. Với tài sản lớn hoặc gia đình có khả năng tranh chấp, hình thức có công chứng thường được ưu tiên vì giảm rủi ro tranh chấp về tình trạng của người lập tại thời điểm ký.

Con cháu có được làm chứng cho di chúc không?

Không. Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 quy định mọi người đều có thể làm chứng cho việc lập di chúc, trừ người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc, người có quyền nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc, và người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Con cháu thuộc nhóm người thừa kế theo pháp luật nên không được làm chứng.

Tôi để hết tài sản cho một người con được không?

Được về mặt ý chí, nhưng phần định đoạt có thể bị điều chỉnh. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con đã thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di chúc không cho họ hưởng hoặc cho ít hơn mức đó. Vì vậy nên tính phần bắt buộc này trước, rồi mới quyết định chia phần còn lại.

Con đã lớn và đi làm có thuộc nhóm được hưởng bắt buộc không?

Không, nếu có khả năng lao động. Điều 644 phân biệt rõ: con chưa thành niên thuộc nhóm này không kèm điều kiện, còn con đã thành niên chỉ thuộc nhóm này khi không có khả năng lao động. Đây là khác biệt quyết định trong nhiều hồ sơ.

Hai phần ba suất được tính thế nào?

Xác định nếu di sản được chia theo pháp luật thì có bao nhiêu người thừa kế ở hàng thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, lấy giá trị di sản chia cho số người đó để ra một suất, rồi lấy hai phần ba của một suất. Việc xác định chính xác cần dựa trên danh mục di sản và sơ đồ người thừa kế cụ thể của từng gia đình.

Nhà là tài sản chung của vợ chồng, tôi lập di chúc thế nào?

Người lập di chúc chỉ định đoạt được phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình trong khối tài sản chung. Viết cả căn nhà vào di chúc trong khi chỉ sở hữu một phần là lỗi về nội dung và sẽ gây vướng khi thực hiện. Cách xử lý phù hợp cần dựa trên việc xác định tài sản chung, tài sản riêng theo pháp luật hôn nhân và gia đình.

Từ 01/07/2025 công chứng di chúc có gì mới?

Luật Công chứng 2024 có hiệu lực từ 01/07/2025 quy định việc ký văn bản công chứng trước sự chứng kiến của công chứng viên phải được chụp ảnh và lưu trữ trong hồ sơ công chứng. Nếu người yêu cầu công chứng không đồng ý chụp ảnh thì công chứng viên có quyền từ chối thực hiện công chứng. Quy định này thực tế có lợi cho người lập di chúc vì tạo thêm căn cứ về tình trạng tại thời điểm ký.

Lập di chúc có cần sự đồng ý của các con không?

Không. Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân người lập nhằm định đoạt tài sản của mình. Người lập di chúc không cần hỏi ý kiến hay xin đồng ý của người thừa kế. Tuy nhiên vẫn phải tuân thủ giới hạn về phần dành cho nhóm người tại Điều 644 và chỉ định đoạt phần tài sản thuộc quyền của mình.

Có thể sửa hoặc hủy di chúc đã lập không?

Được. Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Với di chúc đã công chứng, việc sửa đổi hoặc hủy bỏ cần thực hiện theo thủ tục phù hợp. Nên rà soát lại di chúc khi có thay đổi lớn về gia đình hoặc tài sản.

Di chúc có phần vốn góp trong công ty thì lưu ý gì?

Cần đối chiếu Điều lệ công ty và quy định của pháp luật doanh nghiệp về việc người thừa kế trở thành thành viên hoặc cổ đông. Với một số loại hình doanh nghiệp, người thừa kế phần vốn góp không đương nhiên trở thành thành viên mà còn phụ thuộc vào điều kiện theo luật và Điều lệ. Đây là nội dung cần tư vấn riêng khi lập di chúc có tài sản doanh nghiệp.

Di chúc lập tại nhà có giá trị như lập tại văn phòng không?

Giá trị pháp lý của di chúc phụ thuộc vào việc đáp ứng điều kiện tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 và yêu cầu riêng của hình thức được chọn, không phụ thuộc vào nơi soạn thảo. Với hình thức có công chứng, việc công chứng viên thực hiện ngoài trụ sở áp dụng theo quy định của pháp luật về công chứng cho các trường hợp được phép.

Kết Luận

Một di chúc không thực hiện được như mong muốn thường không phải vì viết không rõ ý, mà vì ba nhóm lỗi: chọn người làm chứng thuộc diện bị loại trừ, bỏ qua nhóm người được hưởng bắt buộc theo Điều 644, và định đoạt tài sản không thuộc quyền của mình.

Nội dung quan trọng nhất cần biết trước khi quyết định chia: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con đã thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật. Phần này phải tính trước.

Về thời điểm, nên lập sớm khi tình trạng sức khỏe còn rõ ràng, vì điều kiện đầu tiên của di chúc hợp pháp là người lập minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc. Đây cũng là điểm bị tranh chấp nhiều nhất.

Cuối cùng, di chúc cần được rà soát lại khi có thay đổi về gia đình hoặc tài sản, không phải lập một lần rồi để đó nhiều chục năm.