Di Chúc Có Yếu Tố Nước Ngoài: Một Bản Di Chúc, Bốn Quy Tắc Chọn Luật Khác Nhau

Một người Việt định cư ở nước ngoài lập di chúc tại nơi cư trú, để lại căn nhà ở Việt Nam cho con. Di chúc được lập theo đúng thủ tục của nước sở tại. Gia đình yên tâm rằng mọi việc đã xong.

Thực tế một bản di chúc như vậy không được xem xét dưới một hệ thống pháp luật duy nhất. Bộ luật Dân sự 2015 chia nhỏ vấn đề ra và áp dụng quy tắc khác nhau cho từng phần.

Năng lực lập di chúc theo pháp luật nước mà người lập có quốc tịch. Hình thức di chúc theo pháp luật nước nơi lập, nhưng còn được công nhận nếu phù hợp với pháp luật của một trong ba nước khác. Việc thừa kế theo pháp luật nước mà người để lại di sản có quốc tịch. Riêng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản thì luôn theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó.

Quy tắc cuối cùng là quan trọng nhất với người Việt ở nước ngoài. Dù di chúc lập ở đâu, theo luật nào, thì với nhà đất tại Việt Nam, khâu thực hiện vẫn phải qua pháp luật Việt Nam. Và pháp luật Việt Nam có quy định riêng về việc ai được nhận quyền sử dụng đất, ai chỉ được hưởng giá trị.

Trả Lời Nhanh

Bảng Tóm Tắt Nhanh

Những Tình Huống Thực Tế Thường Gặp

Người Việt ở nước ngoài lập di chúc theo luật nước sở tại cho nhà đất ở Việt Nam. Di chúc có thể hợp lệ về hình thức, nhưng khâu thực hiện tại Việt Nam vẫn phải theo pháp luật Việt Nam.

Người thừa kế đã nhập quốc tịch nước ngoài, không còn quốc tịch Việt Nam. Đây là nhóm cần xác định rõ có thuộc đối tượng được nhận quyền sử dụng đất hay chỉ được hưởng giá trị.

Di sản nằm ở nhiều nước. Nhà ở Việt Nam, tài khoản ngân hàng ở nước ngoài, có thể còn bất động sản ở nước thứ ba. Mỗi loại tài sản có thể theo quy tắc khác nhau.

Người thừa kế ở nhiều nước và không thể cùng về Việt Nam. Việc ủy quyền từ nước ngoài cần hợp pháp hóa và mất thời gian đáng kể.

Người để lại di sản có hai quốc tịch. Việc xác định pháp luật áp dụng phức tạp hơn và cần đối chiếu quy định về trường hợp nhiều quốc tịch.

Bốn Quy Tắc Chọn Luật

Điểm cần hiểu đầu tiên là một bản di chúc không được xem xét dưới một hệ thống pháp luật duy nhất. Vấn đề được chia nhỏ và mỗi phần có quy tắc riêng.

Căn Cứ Pháp Lý

Hình Thức Di Chúc Và Bốn Lựa Chọn Được Công Nhận

Đây là quy định có lợi cho người lập di chúc, vì mở rộng khả năng di chúc được công nhận.

Quy tắc chính

Hình thức của di chúc được xác định theo pháp luật của nước nơi di chúc được lập.

Ba lựa chọn bổ sung

Khoản 2 Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hình thức của di chúc cũng được công nhận tại Việt Nam nếu phù hợp với pháp luật của một trong các nước sau đây:

Nhưng hình thức hợp lệ chưa phải là hết

Di chúc đúng hình thức chỉ vượt qua một trong bốn cửa. Vẫn còn ba vấn đề: năng lực lập di chúc, nội dung thừa kế, và khả năng thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản tại Việt Nam.

Nhà Đất Tại Việt Nam: Ai Được Nhận, Ai Chỉ Được Hưởng Giá Trị

Đây là nội dung thực tế quan trọng nhất, và cũng là nơi Luật Đất đai 2024 có thay đổi đáng kể so với trước.

Quy định hiện hành

Theo Điều 28 Luật Đất đai 2024, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam có quyền nhận thừa kế quyền sử dụng đất ở và các loại đất khác trong cùng thửa đất có nhà ở, theo quy định của pháp luật về dân sự.

Trường hợp người được thừa kế là người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng quy định tại khoản 1 Điều 44 Luật Đất đai 2024 thì được nhận thừa kế quyền sử dụng đất. Nếu không thuộc đối tượng quy định tại khoản 1 Điều 44 thì được hưởng giá trị của phần thừa kế đó.

Hưởng giá trị nghĩa là gì trên thực tế

Được hưởng giá trị nghĩa là người thừa kế không đứng tên quyền sử dụng đất, mà nhận khoản tiền tương ứng với phần được hưởng. Trên thực tế điều này thường dẫn đến việc chuyển nhượng tài sản cho người khác rồi chia tiền, hoặc một người thừa kế khác đủ điều kiện nhận đất và thanh toán phần giá trị cho người ở nước ngoài.

Điểm cần lưu ý là việc xác định giá trị. Nếu các bên không thống nhất được, có thể phải qua thủ tục định giá, và thời điểm định giá ảnh hưởng trực tiếp đến số tiền.

Giấy Tờ Nước Ngoài Và Thủ Tục Hợp Pháp Hóa

Đây là khâu mất nhiều thời gian nhất và cũng hay bị đánh giá thấp.

Quy Trình Thực Hiện Di Chúc Có Yếu Tố Nước Ngoài

Lập Di Chúc Thế Nào Để Tránh Rắc Rối

Nếu đang ở nước ngoài và có tài sản tại Việt Nam, bốn việc sau giúp giảm đáng kể rắc rối cho người thừa kế.

Cân nhắc lập di chúc theo hình thức của pháp luật Việt Nam đối với phần tài sản tại Việt Nam. Khoản 2 Điều 681 cho phép điều này, và di chúc theo hình thức Việt Nam giúp khâu thực hiện tại Việt Nam đơn giản hơn nhiều so với di chúc phải hợp pháp hóa và dịch thuật.

Kiểm tra trước người thừa kế dự kiến có được nhận quyền sử dụng đất hay không. Nếu người đó chỉ được hưởng giá trị, nên tính đến phương án khác ngay từ khi lập di chúc, thay vì để gia đình xử lý sau.

Ghi rõ và cụ thể về tài sản. Với nhà đất, nêu đầy đủ số thửa, số tờ bản đồ, địa chỉ, số Giấy chứng nhận. Mô tả chung chung gây khó khăn khi thực hiện.

Lưu ý người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc. Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định một số người vẫn được hưởng phần di sản theo quy định ngay cả khi di chúc không cho họ hưởng. Biết trước điều này giúp thiết kế di chúc thực tế hơn.

Có Nên Thuê Luật Sư Không

Nhóm vụ việc này hầu như luôn cần luật sư, vì bốn lý do.

Việc xác định pháp luật áp dụng cho từng vấn đề là công việc chuyên môn. Bốn quy tắc chọn luật khác nhau cho một bản di chúc không phải điều người không chuyên có thể tự xử lý.

Xác định quyền của từng người thừa kế theo Luật Đất đai 2024 đòi hỏi đối chiếu quốc tịch và tình trạng cư trú. Kết luận sai ở bước này dẫn đến toàn bộ phương án phân chia phải làm lại.

Thủ tục hợp pháp hóa và ủy quyền từ nước ngoài dễ sai và tốn thời gian sửa. Một văn bản ủy quyền thiếu phạm vi cần thiết có thể phải làm lại từ đầu, mất thêm nhiều tuần.

Giá trị tài sản thường lớn và người thừa kế ở xa. Việc có người đại diện tại Việt Nam theo dõi toàn bộ quá trình tiết kiệm rất nhiều chi phí đi lại và thời gian.

5 Sai Lầm Thường Gặp

Sai lầm 1: nghĩ di chúc hợp lệ ở nước ngoài là xong

Di chúc hợp lệ về hình thức chỉ vượt qua một trong bốn vấn đề. Với bất động sản tại Việt Nam, việc thực hiện quyền thừa kế được xác định theo pháp luật Việt Nam theo khoản 2 Điều 680 Bộ luật Dân sự 2015.

Sai lầm 2: không kiểm tra tình trạng quốc tịch của người thừa kế

Luật Đất đai 2024 phân biệt giữa công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài và người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, với hệ quả khác nhau về việc được nhận quyền sử dụng đất hay chỉ được hưởng giá trị.

Sai lầm 3: bắt đầu thủ tục rồi mới lo giấy tờ nước ngoài

Hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật có thể mất nhiều tuần đến vài tháng. Nên bắt đầu ngay từ đầu và làm song song, thay vì để đến khi cần mới xử lý.

Sai lầm 4: bỏ qua người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc

Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định một số người vẫn được hưởng phần di sản theo quy định dù di chúc không cho họ hưởng. Bỏ sót nhóm này khiến kết quả có thể bị xem xét lại.

Sai lầm 5: để nhà đất đứng tên người đã mất quá lâu

Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là bất động sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015. Với vụ việc có yếu tố nước ngoài, thời gian thu thập giấy tờ đã dài, nên càng không nên trì hoãn.

Câu Hỏi Thường Gặp

Di chúc lập ở nước ngoài có giá trị tại Việt Nam không?

Có thể có. Theo khoản 2 Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015, hình thức của di chúc được xác định theo pháp luật của nước nơi di chúc được lập, và cũng được công nhận tại Việt Nam nếu phù hợp với pháp luật của nước nơi người lập di chúc cư trú hoặc có quốc tịch tại thời điểm lập hoặc tại thời điểm chết, hoặc nước nơi có bất động sản nếu di sản là bất động sản. Tuy nhiên hình thức hợp lệ mới chỉ là một trong bốn vấn đề cần xem xét.

Pháp luật nước nào áp dụng cho việc thừa kế?

Theo khoản 1 Điều 680 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản thừa kế có quốc tịch ngay trước khi chết. Nhưng khoản 2 quy định việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó. Với nhà đất tại Việt Nam, khâu thực hiện luôn theo pháp luật Việt Nam.

Người nước ngoài có được thừa kế nhà đất ở Việt Nam không?

Theo Điều 28 Luật Đất đai 2024, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam có quyền nhận thừa kế quyền sử dụng đất ở và các loại đất khác trong cùng thửa đất có nhà ở. Trường hợp thuộc đối tượng quy định tại khoản 1 Điều 44 Luật Đất đai 2024 thì được nhận thừa kế quyền sử dụng đất; nếu không thuộc đối tượng đó thì được hưởng giá trị của phần thừa kế.

Hưởng giá trị nghĩa là gì?

Nghĩa là người thừa kế không đứng tên quyền sử dụng đất mà nhận khoản tiền tương ứng với phần được hưởng. Trên thực tế thường xử lý bằng cách chuyển nhượng tài sản cho người khác rồi chia tiền, hoặc một người thừa kế khác đủ điều kiện nhận đất và thanh toán phần giá trị. Nếu các bên không thống nhất được về giá trị thì có thể phải qua thủ tục định giá.

Còn quốc tịch Việt Nam thì có khác gì không?

Có khác đáng kể. Luật Đất đai 2024 phân biệt giữa công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài và người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài. Người vẫn còn quốc tịch Việt Nam được đối xử như cá nhân trong nước về quyền sử dụng đất. Đây là lý do việc xác định tình trạng quốc tịch phải làm trước tiên.

Người thừa kế ở nước ngoài không về Việt Nam được thì sao?

Có thể ủy quyền cho người khác theo đúng quy định về hình thức. Văn bản ủy quyền lập ở nước ngoài cần được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật công chứng theo quy định, trừ trường hợp có thỏa thuận miễn hợp pháp hóa. Cần kiểm tra kỹ phạm vi ủy quyền có đủ cho các việc cần làm hay không, vì thiếu phạm vi thì phải làm lại từ đầu.

Giấy tờ nước ngoài cần thủ tục gì?

Thông thường cần hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật công chứng. Một số nước có thỏa thuận với Việt Nam về miễn hợp pháp hóa lãnh sự cho một số loại giấy tờ, nên cần kiểm tra trước. Thời gian thực hiện có thể kéo dài nhiều tuần đến vài tháng, vì vậy nên bắt đầu sớm và làm song song với các việc khác.

Nên lập di chúc theo luật nước nào cho tài sản ở Việt Nam?

Khoản 2 Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép nhiều lựa chọn, trong đó có pháp luật nước nơi có bất động sản. Với tài sản tại Việt Nam, việc lập di chúc theo hình thức của pháp luật Việt Nam thường giúp khâu thực hiện đơn giản hơn nhiều, vì không phải qua thủ tục hợp pháp hóa và dịch thuật cho chính bản di chúc.

Nếu người để lại di sản có hai quốc tịch thì sao?

Trường hợp này phức tạp hơn vì quy tắc chọn luật dựa trên quốc tịch của người để lại di sản ngay trước khi chết. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về việc xác định pháp luật áp dụng trong trường hợp người có nhiều quốc tịch, và cần đối chiếu quy định cụ thể cùng các điều ước quốc tế có liên quan. Đây là nhóm nên có tư vấn ngay từ đầu.

Kết Luận

Điều dễ hiểu sai nhất về di chúc có yếu tố nước ngoài là nghĩ rằng một bản di chúc chỉ chịu sự điều chỉnh của một hệ thống pháp luật. Thực tế Bộ luật Dân sự 2015 chia vấn đề thành bốn phần với bốn quy tắc chọn luật khác nhau.

Quy tắc quyết định trong thực tế là quy tắc về bất động sản: việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản theo pháp luật nước nơi có bất động sản. Với nhà đất tại Việt Nam, dù di chúc lập ở đâu, khâu thực hiện vẫn phải qua pháp luật Việt Nam, và pháp luật Việt Nam có quy định riêng về ai được đứng tên, ai chỉ được hưởng giá trị.

Ba việc nên làm. Xác định tình trạng quốc tịch của người để lại di sản và của từng người thừa kế, trước cả khi đọc di chúc. Bắt đầu thủ tục hợp pháp hóa giấy tờ ngay từ đầu vì đây là khâu mất nhiều thời gian nhất. Và nếu đang ở nước ngoài mà có tài sản tại Việt Nam, cân nhắc lập di chúc theo hình thức của pháp luật Việt Nam cho phần tài sản đó.